Fanny Ardant: “My only luxury in life is to do what I love”
An internationally acclaimed figure of world cinema and theatre, Fanny Ardant speaks with disarming candour, insisting she will never mistrust innocence.
It is no easy task to compress her almost mythical career into a brief introduction. She inspired and captivated François Truffaut; she has worked with directors such as Michelangelo Antonioni, Franco Zeffirelli, Alain Resnais, Ettore Scola, Sydney Pollack, François Ozon, Anne Fontaine, Claude Lelouch and Roman Polanski; she has portrayed Maria Callas both on screen and on stage; she has been honoured with a César Award, a Silver Bear and numerous other distinctions. Celebrated, admired and revered, she now encounters something more stripped back in Cassandre, Michael Jarrell’s spoken opera — a lone voice in the desert.
Nine years after her unforgettable appearance at Paphos Castle — etched in the memory of those who witnessed it — Ardant returns to Cyprus to meet audiences once more, embracing a complex and tragic role she describes as a forest both familiar and dangerous, and like returning to a great love. The arrival of the emblematic French actress in Limassol forms part of the 3rd Cyprus International Theatre Festival.
It is like a love affair outside marriage.
When I first heard Cassandre by Michael Jarrell one day on classical radio in Paris, I loved it immediately. I knew I wanted to speak those words with that music. I realised I must never abandon the desire to perform Cassandra.
I presented it at the Festival d’Avignon with director Hervé Loichemol, in Paris, in Athens. I performed it in concert version, as an oratorio, with different orchestras. And each time I felt the same love in speaking those words.
The text does not change. It retains the same strength. And I keep the same joy and the same desire to tell it.
What I love, I love forever. And when I am invited to return to it, if I am free, I always say yes.
I have an obsessive nature. I am always searching for the same things. Sometimes I find them, sometimes I do not.
I often say that my only luxury in life is to do what I love. I am not professional enough to perform a role I do not love. I prefer to remain in the dark, waiting for the light.
Returning to a role you have already played is like walking back, with excitement, into a forest you once knew — still mysterious, perhaps hiding new dangers.
I believe truth is always a voice in the desert. Truth does not belong to power, to money, or to the law of the strongest. It belongs to the one who seeks it.
It is a difficult path, filled with questions and doubts. Sometimes truth does not offer solutions.
Freedom belongs to those who refuse fanaticism, violence, and the fear of being different — the fear of not being accepted by society. Freedom always has a price. It is not given. It must be taken.
It is always a choice whether to belong to a particular society with its rules and its way of thinking.
Belonging can mean stopping thinking, saying yes to new forces, shouting with the majority, accepting privileges: money, fame, power.
Choosing to say no brings fragility — but also freedom. Resistance always has a cost. You must accept saying goodbye to many things you once loved.
I remember a sentence by Victor Hugo: “Ceux qui vivent, ce sont ceux qui luttent.” Those who truly live are those who fight.
It feels like a family celebration. Every member of the family knows the others — their flaws and their virtues. There are quarrels and laughter, intimacy and passionate arguments, melancholy for lost battles, and at the same time a bold conviction that Greek civilisation has given the world an eternal light.
Yes. Telling your truth always carries risk. It always has a cost. But it also gives the profound joy of freedom — and that is priceless.
As a child, I struggled with authority. I completed my university studies with a thesis titled “Surrealism and Anarchy.” Yet I grew up in a family where authority was intelligent and benevolent.
Like all precious things, freedom has a price. It must be conquered; it is never simply granted.
A strong love for life — and the desire to resist the injunction of Surveiller et Punir (Discipline and Punish).
Solitude on stage is like the solitude of a bull in the arena.
Solitude in cinema is like a tree in a forest, dancing in the same wind as the other trees, yet with its own music.
It is instinct.
To ask for permission is already to accept submission to a higher authority — to a judgement superior to your own. It is to limit your possibilities, to close the door to adventure, to place your life on rails.
To ask for permission is to say yes to every order, and to risk losing your faith — or your moral compass.
Jean de La Fontaine tells the truth of this instinct in The Wolf and the Dog. It is up to you whether you choose to be the dog or the wolf.
I do not see the link between them.
If by innocence you mean the innocence of Prince Myshkin in Dostoevsky’s The Idiot, then I understand. His innocence is full of generosity — the offered hand, love for humanity without hierarchy, forgiveness, compassion for weakness.
In that case, I will never mistrust innocence.
As for consensus, I find it a rather snobbish behaviour.
Cinema taught me passion. I first learned it in theatre, on stage, when I began as an actress.
Have you read Letters to a Young Poet by Rainer Maria Rilke? He writes to the young poet: “You ask whether you are right to have the passion to become a poet. Ask yourself the only question that gives the answer: are you ready to die for this passion? If the answer is yes, then throw yourself into it and never ask again.”
I have loved all the actors, directors, technicians and producers who carried that passion — something that cannot be fully explained, but can be sensed and lived.
When the lights go out and filming ends, you feel a deep loneliness. Yet inside you remain all those days lived with passion — and you never forget them.
Beauty is not objective. It is entirely subjective.
Beauty only has power over the one who is completely lost before it and ready to follow its commands — if beauty even wishes to command. Perhaps it does not care for power at all.
And you forget the power of charm, which does not affect everyone in the same way.
So your question is difficult to answer.
Age simplifies everything.
You know that you will die — sooner or later. You no longer wish to waste time on what you do not love. You move towards adventures with strangers who speak other languages. You prefer insolence, freedom, risk, adventurers, outsiders.
Money, power, career — these no longer interest you. You seek only a new music you have never heard before.
It is like in a casino: “Les jeux sont faits, Mesdames et Messieurs.”
Φανί Αρντάν: «Η μόνη πολυτέλεια στη ζωή μου είναι να κάνω αυτό που αγαπώ»
Διεθνώς αναγνωρισμένη μορφή του παγκόσμιου κινηματογράφου και θεάτρου, η Φανί Αρντάν μιλά με αφοπλιστική ειλικρίνεια, επιμένοντας πως ποτέ δεν θα δυσπιστήσει απέναντι στην αθωότητα.
Δεν είναι εύκολο να συμπυκνώσει κανείς τη σχεδόν μυθική της καριέρα σε μια σύντομη εισαγωγή. Ενέπνευσε και γοήτευσε τον Φρανσουά Τριφό· έχει συνεργαστεί με σκηνοθέτες όπως ο Μικελάντζελο Αντονιόνι, ο Φράνκο Τζεφιρέλι, ο Αλέν Ρενέ, ο Έτορε Σκόλα, ο Σίντνεϊ Πόλακ, ο Φρανσουά Οζόν, η Αν Φοντέν, ο Κλοντ Λελούς και ο Ρομάν Πολάνσκι· ενσάρκωσε τη Μαρία Κάλλας τόσο στην οθόνη όσο και στη σκηνή· έχει τιμηθεί με βραβείο Σεζάρ, με Αργυρή Άρκτο και με πολλές άλλες διακρίσεις. Καταξιωμένη, αγαπημένη και σεβαστή, τώρα συναντά κάτι πιο γυμνό στην «Κασσάνδρα», τη spoken opera του Μίκαελ Ζαρέλ — μια μοναχική φωνή στην έρημο.
Εννέα χρόνια μετά την αξέχαστη εμφάνισή της στο Κάστρο της Πάφου — χαραγμένη στη μνήμη όσων την παρακολούθησαν — η Αρντάν επιστρέφει στην Κύπρο για να συναντήσει ξανά το κοινό, αγκαλιάζοντας έναν σύνθετο και τραγικό ρόλο που περιγράφει ως ένα δάσος οικείο και ταυτόχρονα επικίνδυνο, σαν επιστροφή σε έναν μεγάλο έρωτα. Η άφιξη της εμβληματικής Γαλλίδας ηθοποιού στη Λεμεσό εντάσσεται στο 3ο Διεθνές Φεστιβάλ Θεάτρου Κύπρου.
Είναι σαν έναν έρωτα εκτός γάμου.
Όταν άκουσα για πρώτη φορά την «Κασσάνδρα» του Μίκαελ Ζαρέλ μια μέρα στο ραδιόφωνο κλασικής μουσικής στο Παρίσι, την αγάπησα αμέσως. Ήξερα ότι ήθελα να πω αυτά τα λόγια με εκείνη τη μουσική. Κατάλαβα πως δεν πρέπει ποτέ να εγκαταλείψω την επιθυμία να ερμηνεύσω την Κασσάνδρα.
Την παρουσίασα στο Φεστιβάλ της Αβινιόν με τον σκηνοθέτη Ερβέ Λουασμόλ, στο Παρίσι, στην Αθήνα. Την ερμήνευσα σε συναυλιακή εκδοχή, ως ορατόριο, με διαφορετικές ορχήστρες. Και κάθε φορά ένιωθα την ίδια αγάπη λέγοντας αυτά τα λόγια.
Το κείμενο δεν αλλάζει. Διατηρεί την ίδια δύναμη. Κι εγώ κρατώ την ίδια χαρά και την ίδια επιθυμία να το αφηγηθώ.
Ό,τι αγαπώ, το αγαπώ για πάντα. Και όταν με προσκαλούν να επιστρέψω σ' αυτό, αν είμαι ελεύθερη, λέω πάντα ναι.
Έχω ιδεοληπτική φύση. Πάντα αναζητώ τα ίδια πράγματα. Άλλοτε τα βρίσκω, άλλοτε όχι.
Λέω συχνά ότι η μόνη πολυτέλεια στη ζωή μου είναι να κάνω αυτό που αγαπώ. Δεν είμαι αρκετά επαγγελματίας για να ερμηνεύσω έναν ρόλο που δεν αγαπώ. Προτιμώ να μένω στο σκοτάδι, περιμένοντας το φως.
Το να επιστρέφεις σε έναν ρόλο που έχεις ήδη παίξει είναι σαν να ξαναμπαίνεις, με ενθουσιασμό, σε ένα δάσος που κάποτε γνώριζες — ακόμη μυστηριώδες, ίσως να κρύβει νέους κινδύνους.
Πιστεύω ότι η αλήθεια είναι πάντα μια φωνή στην έρημο. Η αλήθεια δεν ανήκει στην εξουσία, στο χρήμα ή στον νόμο του ισχυρότερου. Ανήκει σ' αυτόν που την αναζητά.
Είναι ένας δύσκολος δρόμος, γεμάτος ερωτήματα και αμφιβολίες. Ορισμένες φορές η αλήθεια δεν προσφέρει λύσεις.
Η ελευθερία ανήκει σ' εκείνους που αρνούνται τον φανατισμό, τη βία και τον φόβο του διαφορετικού — τον φόβο να μη γίνεις αποδεκτός από την κοινωνία. Η ελευθερία έχει πάντα ένα τίμημα. Δεν χαρίζεται. Πρέπει να την πάρεις.
Είναι πάντα επιλογή το αν θα ανήκεις σε μια συγκεκριμένη κοινωνία με τους κανόνες και τον τρόπο σκέψης της.
Το να ανήκεις μπορεί να σημαίνει να σταματάς να σκέφτεσαι, να λες ναι σε νέες δυνάμεις, να φωνάζεις μαζί με την πλειοψηφία, να αποδέχεσαι προνόμια: χρήμα, φήμη, εξουσία.
Το να επιλέγεις να πεις όχι φέρνει ευθραυστότητα — αλλά και ελευθερία. Η αντίσταση έχει πάντα ένα κόστος. Πρέπει να αποδεχτείς να αποχαιρετήσεις πολλά που κάποτε αγάπησες.
Θυμάμαι μια φράση του Βίκτωρος Ουγκό: «Ceux qui vivent, ce sont ceux qui luttent». Αυτοί που πραγματικά ζουν είναι εκείνοι που αγωνίζονται.
Μοιάζει με οικογενειακή γιορτή. Κάθε μέλος της οικογένειας γνωρίζει τα υπόλοιπα — τα ελαττώματα και τις αρετές τους. Υπάρχουν καβγάδες και γέλια, οικειότητα και παθιασμένες συζητήσεις, μελαγχολία για χαμένες μάχες, και ταυτόχρονα μια τολμηρή πεποίθηση ότι ο ελληνικός πολιτισμός χάρισε στον κόσμο ένα αιώνιο φως.
Ναι. Το να λες την αλήθεια σου εμπεριέχει πάντα ρίσκο. Έχει πάντα ένα κόστος. Αλλά δίνει και τη βαθιά χαρά της ελευθερίας — κι αυτή είναι ανεκτίμητη.
Ως παιδί, πάλευα με την εξουσία. Ολοκλήρωσα τις πανεπιστημιακές μου σπουδές με μια διατριβή με τίτλο «Σουρεαλισμός και Αναρχία». Κι όμως, μεγάλωσα σε μια οικογένεια όπου η εξουσία ήταν έξυπνη και καλοπροαίρετη.
Όπως όλα τα πολύτιμα πράγματα, η ελευθερία έχει τίμημα. Πρέπει να κατακτηθεί· δεν χαρίζεται ποτέ απλώς.
Μια δυνατή αγάπη για τη ζωή — και την επιθυμία να αντισταθεί στην επιταγή του «Surveiller et Punir» («Επιτήρηση και Τιμωρία»).
Η μοναξιά στη σκηνή είναι σαν τη μοναξιά ενός ταύρου στην αρένα.
Η μοναξιά στον κινηματογράφο είναι σαν ένα δέντρο σε ένα δάσος, που χορεύει στον ίδιο άνεμο με τα άλλα δέντρα, μα με τη δική του μουσική.
Είναι ένστικτο.
Το να ζητάς άδεια σημαίνει ήδη να αποδέχεσαι την υποταγή σε μια ανώτερη εξουσία — σε μια κρίση ανώτερη από τη δική σου. Σημαίνει να περιορίζεις τις δυνατότητές σου, να κλείνεις την πόρτα στην περιπέτεια, να βάζεις τη ζωή σου σε ράγες.
Το να ζητάς άδεια σημαίνει να λες ναι σε κάθε εντολή, και να κινδυνεύεις να χάσεις την πίστη σου — ή την ηθική σου πυξίδα.
Ο Ζαν ντε Λα Φοντέν λέει την αλήθεια αυτού του ενστίκτου στον μύθο «Ο Λύκος και ο Σκύλος». Από σένα εξαρτάται αν θα διαλέξεις να είσαι ο σκύλος ή ο λύκος.
Δεν βλέπω τη σύνδεση μεταξύ τους.
Αν με την αθωότητα εννοείτε την αθωότητα του πρίγκιπα Μίσκιν στον «Ηλίθιο» του Ντοστογιέφσκι, τότε καταλαβαίνω. Η αθωότητά του είναι γεμάτη γενναιοδωρία — το τεντωμένο χέρι, η αγάπη για την ανθρωπότητα χωρίς ιεραρχία, η συγχώρεση, η συμπόνια για την αδυναμία.
Σ' αυτή την περίπτωση, ποτέ δεν θα δυσπιστήσω απέναντι στην αθωότητα.
Όσο για τη συναίνεση, τη βρίσκω μάλλον σνομπ συμπεριφορά.
Ο κινηματογράφος μού δίδαξε το πάθος. Το πρωτοέμαθα στο θέατρο, στη σκηνή, όταν ξεκίνησα ως ηθοποιός.
Έχετε διαβάσει τα «Γράμματα σε έναν νέο ποιητή» του Ράινερ Μαρία Ρίλκε; Γράφει στον νεαρό ποιητή: «Ρωτάτε αν έχετε δίκιο να έχετε το πάθος να γίνετε ποιητής. Ρωτήστε τον εαυτό σας το μόνο ερώτημα που δίνει την απάντηση: είστε έτοιμος να πεθάνετε γι' αυτό το πάθος; Αν η απάντηση είναι ναι, τότε ριχτείτε σ' αυτό και μη ρωτήσετε ποτέ ξανά».
Αγάπησα όλους τους ηθοποιούς, τους σκηνοθέτες, τους τεχνικούς και τους παραγωγούς που κουβαλούσαν αυτό το πάθος — κάτι που δεν εξηγείται πλήρως, αλλά μπορείς να το νιώσεις και να το ζήσεις.
Όταν σβήνουν τα φώτα και τελειώνουν τα γυρίσματα, νιώθεις μια βαθιά μοναξιά. Κι όμως, μέσα σου μένουν όλες εκείνες οι μέρες που έζησες με πάθος — και δεν τις ξεχνάς ποτέ.
Η ομορφιά δεν είναι αντικειμενική. Είναι εντελώς υποκειμενική.
Η ομορφιά έχει δύναμη μόνο πάνω σ' εκείνον που είναι εντελώς χαμένος μπροστά της και έτοιμος να ακολουθήσει τις εντολές της — αν η ομορφιά θέλει καν να διατάζει. Ίσως να μην τη νοιάζει καθόλου η εξουσία.
Και ξεχνάτε τη δύναμη της γοητείας, που δεν επιδρά σε όλους με τον ίδιο τρόπο.
Έτσι, η ερώτησή σας είναι δύσκολο να απαντηθεί.
Η ηλικία απλοποιεί τα πάντα.
Ξέρεις ότι θα πεθάνεις — αργά ή γρήγορα. Δεν θέλεις πια να χάνεις χρόνο σε ό,τι δεν αγαπάς. Κινείσαι προς περιπέτειες με αγνώστους που μιλούν άλλες γλώσσες. Προτιμάς την αυθάδεια, την ελευθερία, το ρίσκο, τους τυχοδιώκτες, τους ξένους.
Το χρήμα, η εξουσία, η καριέρα — δεν σε ενδιαφέρουν πια. Αναζητάς μόνο μια νέα μουσική που δεν έχεις ξανακούσει.
Είναι όπως στο καζίνο: «Les jeux sont faits, Mesdames et Messieurs» (Οι ζαριές ρίχτηκαν, κυρίες και κύριοι).
Фанни Ардан: «Моя единственная роскошь в жизни — заниматься тем, что люблю»
Всемирно признанная фигура мирового кино и театра, Фанни Ардан говорит с обезоруживающей откровенностью, настаивая, что никогда не будет испытывать недоверия к невинности.
Нелегко уместить её почти мифическую карьеру в короткое вступление. Она вдохновляла и очаровывала Франсуа Трюффо; работала с такими режиссёрами, как Микеланджело Антониони, Франко Дзеффирелли, Ален Рене, Этторе Скола, Сидни Поллак, Франсуа Озон, Анн Фонтен, Клод Лелуш и Роман Полански; воплощала Марию Каллас и на экране, и на сцене; удостоена премии «Сезар», «Серебряного медведя» и множества других наград. Прославленная, любимая и почитаемая, теперь она встречает нечто более обнажённое в «Кассандре» — речевой опере Михаэля Жарреля, — одинокий голос в пустыне.
Спустя девять лет после её незабываемого выступления в замке Пафоса — врезавшегося в память тех, кто его видел, — Ардан возвращается на Кипр, чтобы вновь встретиться со зрителем, принимая сложную и трагическую роль, которую описывает как лес, одновременно знакомый и опасный, — как возвращение к большой любви. Приезд культовой французской актрисы в Лимассол — часть 3-го Кипрского международного театрального фестиваля.
Это как любовный роман вне брака.
Когда однажды в Париже я впервые услышала «Кассандру» Михаэля Жарреля по радио классической музыки, я полюбила её сразу. Я знала, что хочу произносить эти слова под эту музыку. Я поняла, что никогда не должна отказываться от желания играть Кассандру.
Я представляла её на Авиньонском фестивале с режиссёром Эрве Луашмолем, в Париже, в Афинах. Играла в концертном варианте, как ораторию, с разными оркестрами. И каждый раз я чувствовала ту же любовь, произнося эти слова.
Текст не меняется. Он сохраняет ту же силу. А я храню ту же радость и то же желание рассказывать его.
Что я люблю — люблю навсегда. И когда меня приглашают вернуться к этому, если я свободна, я всегда говорю «да».
У меня одержимая натура. Я всегда ищу одно и то же. Иногда нахожу, иногда нет.
Я часто говорю, что моя единственная роскошь в жизни — заниматься тем, что люблю. Я недостаточно профессиональна, чтобы играть роль, которую не люблю. Я предпочитаю оставаться в темноте, ожидая света.
Возвращаться к роли, которую уже играла, — всё равно что с волнением входить обратно в лес, который когда-то знала: он по-прежнему таинственен и, быть может, таит новые опасности.
Я верю, что правда всегда — голос в пустыне. Правда не принадлежит ни власти, ни деньгам, ни закону сильнейшего. Она принадлежит тому, кто её ищет.
Это трудный путь, полный вопросов и сомнений. Иногда правда не даёт решений.
Свобода принадлежит тем, кто отвергает фанатизм, насилие и страх быть иным — страх не быть принятым обществом. У свободы всегда есть цена. Её не дают. Её нужно взять.
Это всегда выбор — принадлежать ли определённому обществу с его правилами и образом мышления.
Принадлежать может означать перестать думать, говорить «да» новым силам, кричать вместе с большинством, принимать привилегии: деньги, славу, власть.
Выбор сказать «нет» несёт хрупкость — но и свободу. У сопротивления всегда есть цена. Нужно смириться с тем, чтобы проститься со многим, что когда-то любил.
Я помню фразу Виктора Гюго: «Ceux qui vivent, ce sont ceux qui luttent». Живут те, кто борется.
Это похоже на семейный праздник. Каждый член семьи знает остальных — их слабости и достоинства. Есть ссоры и смех, близость и страстные споры, печаль о проигранных битвах и в то же время смелая убеждённость, что греческая цивилизация подарила миру вечный свет.
Да. Говорить свою правду всегда сопряжено с риском. Всегда есть цена. Но это и даёт глубокую радость свободы — а она бесценна.
В детстве я боролась с авторитетом. Я завершила учёбу в университете диссертацией под названием «Сюрреализм и анархия». И всё же я росла в семье, где авторитет был умным и благожелательным.
Как и всё драгоценное, свобода имеет цену. Её нужно завоевать; её никогда не дают просто так.
Сильную любовь к жизни — и желание сопротивляться предписанию «Surveiller et Punir» («Надзирать и наказывать»).
Одиночество на сцене — как одиночество быка на арене.
Одиночество в кино — как дерево в лесу, танцующее на том же ветру, что и другие деревья, но со своей музыкой.
Это инстинкт.
Просить разрешения — уже значит принять подчинение высшей власти, суждению выше собственного. Это ограничить свои возможности, закрыть дверь приключению, поставить жизнь на рельсы.
Просить разрешения — значит говорить «да» каждому приказу и рисковать потерять веру — или свой моральный компас.
Жан де Лафонтен рассказывает правду этого инстинкта в басне «Волк и пёс». Вам решать — быть псом или волком.
Я не вижу связи между ними.
Если под невинностью вы имеете в виду невинность князя Мышкина из «Идиота» Достоевского, тогда я понимаю. Его невинность полна великодушия — протянутая рука, любовь к человечеству без иерархии, прощение, сострадание к слабости.
В таком случае я никогда не буду испытывать недоверия к невинности.
Что до консенсуса — я нахожу его довольно снобистским поведением.
Кино научило меня страсти. Впервые я узнала её в театре, на сцене, когда начинала как актриса.
Читали ли вы «Письма к молодому поэту» Райнера Марии Рильке? Он пишет молодому поэту: «Вы спрашиваете, правы ли вы, испытывая страсть стать поэтом. Задайте себе единственный вопрос, который даёт ответ: готовы ли вы умереть за эту страсть? Если да — бросайтесь в неё и больше не спрашивайте».
Я любила всех актёров, режиссёров, техников и продюсеров, которые несли эту страсть, — то, что нельзя вполне объяснить, но можно почувствовать и прожить.
Когда гаснет свет и съёмки заканчиваются, ты чувствуешь глубокое одиночество. И всё же внутри остаются все те дни, прожитые со страстью, — и ты их никогда не забываешь.
Красота не объективна. Она целиком субъективна.
Красота имеет власть лишь над тем, кто совершенно потерян перед ней и готов следовать её велениям — если красота вообще хочет повелевать. Возможно, ей вовсе нет дела до власти.
И вы забываете силу обаяния, которое действует на всех по-разному.
Так что на ваш вопрос трудно ответить.
Возраст всё упрощает.
Ты знаешь, что умрёшь — рано или поздно. Ты больше не хочешь тратить время на то, что не любишь. Ты идёшь навстречу приключениям с незнакомцами, говорящими на других языках. Ты предпочитаешь дерзость, свободу, риск, авантюристов, чужаков.
Деньги, власть, карьера — они больше не интересуют. Ты ищешь лишь новую музыку, которую никогда прежде не слышал.
Это как в казино: «Les jeux sont faits, Mesdames et Messieurs» («Ставки сделаны, дамы и господа»).